Udokumentowane materialne świadectwa obecności grup ludzkich w Europie środkowej sięgają ok. 400 tys. lat wstecz, początkami obejmując jeszcze epokę lodowcową. Procesy osadnicze, nasilające się w miarę upływu czasu, pozostawiły po sobie liczne ślady przeszłości, spoczywające nieraz bardzo płytko pod ziemią w postaci resztek domostw, piecowisk, warsztatów czy cmentarzysk.

Pierwszym etapem ratowniczych prac wykopaliskowych wzdłuż trasy gazociągu były przeprowadzone w latach 1993-94 archeologiczne badania powierzchniowe. Ich efektem było zlokalizowanie 724 stanowisk archeologicznych, z których 146 objęto programem wyprzedzających badań wykopaliskowych, a 166 poddano badaniom przed rozpoczęciem właściwych robót montażowych. Pozostałe, o niewielkiej powierzchni, podlegały nadzorowi towarzyszącemu inwestycyjnym pracom ziemnym. Łącznie pod prace badawcze przeznaczono 45 ha gruntów. Prowadzenie ich powierzono doświadczonym zespołom archeologicznym.
Odkryto i zinwentaryzowano pozostałości kilkuset obozowisk, osad, cmentarzysk ciałopalnych i szkieletowych oraz kilku rzadkich świątyń pogańskich. Odsłonięto także ogromny zbiór zabytków ruchomych: broni, narzędzi, złotych, srebrnych i brązowych ozdób, przedmiotów kultu, zabawek, a także najstarszy w Europie fragment tkaniny lnianej. Cennymi odkryciami są kujawskie centra osadnicze datowane na ok. 5500 lat p.n.e. Wiek znalezisk sięga od kultur myśliwskich schyłkowego paleolitu po początki państwowości polskiej i późne średniowiecze - w sumie 11500 lat.

Do najbardziej spektakularnych odkryć zaliczyć należy:

• centrum odzyskiwania soli z solanek w osadzie kultury przeworskiej w Chabsku (gmina Mogilno),
• kompleks świątyń z pierwszych wieków naszej ery wraz z grobami zwierząt ofiarnych w Sławsku Wielkim (gmina Kruszwica),
• bogate cmentarzysko kultury wielbarskiej z okresu rzymskiego, wiązane z obecnością germańskich Gotów, w Kowalewku (gmina Oborniki Wielkopolskie),
• neolityczne osady "długich" domów w Bożejewicach (gmina Strzelno), Kuczkowie i Siniarzewie (gmina Zakrzewo).

Niezwykłą wartość mają odkrycia związane z pradawnym włókiennictwem dokonane w Karczynie (gmina Inowrocław). Tu, na skraju osady datowanej na II-III wiek n.e., w płytkim zbiorniku wodnym odkryto - unikatowy w skali europejskiej - zestaw urządzeń do wstępnej obróbki lnu i konopi. Były to konstrukcje drewniane w kształcie wielkich koszy wkopanych poniżej lustra wody. Moczono w nich wiązki lnu lub konopi dla oddzielenia włókna od zdrewniałej łodygi. W trakcie badań wykopaliskowych wydobyto ostatnie zalegające na dnie kosza wiązki lnu. Po 1700 latach spoczywania pod wodą zachowane były w doskonałym stanie. W sąsiednim Głojkowie natrafiono natomiast na liczne przęśliki ceramiczne oraz gliniane ciężarki będące elementem warsztatu tkackiego. Natomiast w Sławsku Wielkim odkryto pracownię wytwarzającą grzebienie z poroży. Opuszczona w pośpiechu z powodu pożaru, dokumentuje ona pełny cykl produkcji: od surowca po wyrób gotowy. Mimo ognia zachowało się tu w nienaruszonym stanie ponad 10 tysięcy obiektów archeologicznych.

Archeolodzy zwracają uwagę, że Kujawy i Wielkopolska należą do terenów najbardziej przekształconych antropogenicznie, czyli zmienionych ludzką ręką, toteż trudno przychodzi odkrywać relikty przeszłości w nienaruszonym stanie. Dopiero dzięki szerokopłaszczyznowym i liniowym badaniom w formie udostępnionej przy okazji budowy gazociągu można było trafić na tak cenne obiekty jak kurhany grobowe otaczane okrągłą palisadą z przełomu epok neolitu i brązu. Budowa gazociągu przyczyniła się też do odkrycia niezwykle ciekawych obiektów, świadczących - jak byśmy dziś powiedzieli - o potencjale gospodarczym i rozwoju myśli technicznej Kujaw w pierwszych wiekach naszej ery. Podstawą egzystencji zamieszkałych tu ludów było rolnictwo i hodowla zwierząt. Kraina ta - według Tacyta - choć leżąca daleko na kresach Barbaricum, poza granicą kultury uznawanej przez Rzymian, obfitowała w zboże i trzodę. Potwierdziły to odkryte w osadach (Żegotki, Sławsko Wielkie i Głojkowo w gminach: Strzelno, Kruszwica, Dąbrowa Biskupia) na trasie inwestycji szczątki paleobotaniczne.